* ( « لا يُكَلِّفُ اللَّه نَفْساً إِلَّا وُسْعَها ، لَها ما كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ » ) * كلمه « وسع » به معناى توانايى و تمكن است ، و اصل در آن وسعت مكانى بوده ، و بعدها قدرت آدمى چيزى نظير ظرف تصور شده ، كه افعال اختيارى آدمى از آن صادر مىشود ، در نتيجه كارهايى كه از آدمى سر مىزند در حدود قدرت و ظرفيت او است ، حال يا كم است و يا زياد ، و آنچه از آدمى سر نمىزند ظرفيتش را نداشته ، در نتيجه اين استعمال ، معناى وسعت به طاقت منطبق شده ، و در آخر طاقت را وسع ناميده ، گفتند : ( وسع آدمى ) يعنى طاقت و ظرفيت قدرت او . خواننده عزيز توجه فرمود كه تمام حق خدا بر بنده اين است كه سمع و طاعت داشته باشد ، و معلوم است كه انسان تنها در پاسخ فرمانى مىگويد : ( طاعة ) كه اعضاى جوارحش بتواند آن فرمان را انجام دهد ، چون اطاعت به معناى مطاوعه است ، يعنى تاثير پذيرى قوا و اعضاى آدمى در اثر فرمان كسى كه به او امر مىكند و اما چيزى كه مطاوعه بردار نيست ، مثل اينكه مثلا به كسى امر كنند كه با چشم خود بشنود ، و با گوش خود ببيند ، و يا در آن واحد در چند مكان دور از هم حاضر شود ، و يا براى بار دوم از پشت پدر عبور كرده ، در رحم مادر قرار گيرد ، و دوباره از مادر متولد شود ، چنين چيزى نه قابل اطاعت است ، و نه آمر حكيم تكليفى مولوى در باره آن صادر مىكند ، پس اجابت نمودن فرمان خدا با سمع و طاعت ، تحقق نمىپذيرد ، مگر در چهارچوب قدرت و اختيار انسان و اين افعال مقدور و اختيارى است كه انسان به وسيله آن براى خود نفع و يا ضرر كسب مىكند ، پس كسب ، خود بهترين دليل است بر اينكه آنچه آدمى كسب كرده و متصف به آن شده ، وسع و طاقت آن را داشته است . پس از آنچه گفتيم اين معنا به خوبى روشن شد كه جمله « * ( لا يُكَلِّفُ اللَّه ) * . . . » كلامى است مطابق با سنتى كه خداوند در بين بندگانش جارى ساخته ، و زبان همان سنت است ، و آن سنت اين است كه از مراحل ايمان آن مقدار را بر هر يك از بندگان خود تكليف كرده كه در خور فهم او باشد ، و از اطاعت آن مقدارى را تكليف كرده كه در خور نيرو و توانايى بنده باشد ، و نزد عقلا و صاحبان شعور نيز همين سنت و روش معمول و متداول است ، و نيز روشن گرديد كه معناى جمله نامبرده درست با كلامى كه در آيه قبل از رسول و مؤمنين حكايت كرد كه گفتند : « سمعنا و اطعنا » منطبق است ، نه چيزى از آن كم دارد و نه زياد . و نيز معلوم شد كه مضمون جمله نامبرده يعنى « * ( لا يُكَلِّفُ اللَّه نَفْساً ) * . . . » هم به آيه قبل از خود ارتباط دارد و هم به آيه بعد از خود . اما نسبت به ما قبلش ، براى اينكه اين جمله مىفهماند خداى تعالى بندگان خود را به